Սուրբ Վալենտինի օրվա մասին բոլորս գիտենք, նախևառաջ, ամերիկյան ֆիլմերից։ Մինչդեռ սիրո հայկական տոնը Սուրբ Սարգիսն է։ Բայց արի ու տես, որ վերջերս այն երբեմն անվանում են «հայկական Վալենտին»։ Պարզ է, որ այսպես ավելի հեշտ է բացատրել զբոսաշրջիկներին՝ ինչ տոն է դա։ Բայց ամեն անգամ «հայկական Վալենտին» լսելիս ակամայից հիշում եմ մի մոնոլոգ Գառնիկ Սեյրանյանի «Երկյուղած լռություն» ներկայացումից, որում հայ մեծ դերասանուհի Սիրանույշը բողոքում է, որ իրեն «հայկական Սառա Բեռնար» են անվանում, բայց հազիվ թե գտնվի մեկը, ով Բեռնարին «ֆրանսիական Սիրանույշ» անվանի։

Ինչևէ, հետևելով ամերիկյան ֆիլմերում վաղուց արդեն ձևավորված կարծրատիպերին, և՛ հայ երիտասարդները, և՛ տեղի խանութներն ու սրճարանները մեծ հաճույքով են նշում Վալենտինը՝ իրենց ցուցափեղկերն ու սոց․կայքերի «պատերը» զարդարելով վառ կարմիր սրտիկներով,  որոնք վաղուց արդեն ասոցացվում են հենց այս տոնի հետ։ Մինչդեռ բանիմաց մարդիկ պնդում են, որ Սուրբ Սարգիսն ու հայկական մյուս տոները շատ ավելի գրավիչ են, քան Վալենտինը, կամ ցանկացած այլ տոն։

Այս մասին զրուցեցի «Միհր Վոյաժ» տուրիստական ընկերության համահիմնադիր, զբոսավար Կարինե Փանոսյանի և Հայ Առաքելական Եկեղեցու Արարատյան հայրապետական թեմի տեղեկատվական բաժնի ղեկավար Նոյեմի Անդրեասյանի հետ։ Հերոսների ընտրությունս պատահական չէր, քանի որ հենց այս մարդկանցից եմ տարբեր առիթներով լսել ազգային տոների, հատկապես՝ Սուրբ Սարգսի «մարքեթինգային ներուժի» մասին։

Ո՞վ էր Սարգիսը։ Եվ ինչպե՞ս էին հայերը տոնում այս սրբին նվիրված տոնը:

Նոյեմի․ — Սուրբ Սարգիսը Հայ Առաքելական Եկեղեցու բազմաթիվ սրբերից մեկն է, ում մասին հիշատակություններ կան տարբեր աղբյուրներում: 11-12-րդ դարերից հետո նրա կերպարը հզորանում է՝ հատկապես Ներսես Շնորհալու ջանքերով, ով մշակում է Սարգսի կենսագրությունը, շարականներ նվիրում նրան, դարձնում մեծարանքի արժանի անձ, որի կերպարը կարող է օրինակ լինել քրիստոնյայի համար։

Կարինե․ — Սուրբ Սարգիսը ձմեռվա, բուք ու բորանի հովանավորն էր: Երբ մարդիկ ընկնում էին բուքի մեջ, ձիավոր Սարգիսն էր հասնում օգնության: Բացի այդ, նա հանդիսանում է սիրահարների, ընդհանրապես՝ երիտասարդների, անգամ՝ հղի կանանց հովանավորը:

Ըստ երևույթի՝ մեր ազգային տոների մեծ մասը նախաքրիստոնեական ծագում ունի: Դա մենք հասկանում ենք տոնի կառուցվածքից. եթե տոնի մեջ կա գուշակություն, զոհաբերություն, կամ նմանատիպ այլ տարրեր, ակնհայտ է, որ այն նախաքրիստոնեական ծագում ունի։ Բնականաբար, քրիստոնեության ընդունումից հետո դրանք պետք է փոփոխության ենթարկվեին: Արդյունքում մեր տոները պարունակում են և՛ նախաքրիստոնեական, և՛ քրիստոնեական ծեսեր: Եվ հենց սա է պատճառներից մեկը, որ մենք ունենք ազգային կրոն՝ Հա՛յ Առաքելական Եկեղեցի, այսինքն՝ քրիստոնեության հայկականացված ուղղությունը։

Նոյեմի․ — Մենք պետք է մի շատ կարևոր բան հասկանանք. նախկինում եկեղեցական ու աշխարհիկ տոներ չեն եղել: Բոլոր տոները եղել են մեկ ամբողջական համակարգի մեջ, մարդկանց կենցաղի ու աշխատանքի հետ ներդաշնակ, արժեհամակարգի կարևոր հանգրվաններ շեշտադրող։ Դա այնքան ներդաշնակ էր, որ տոները նույնիսկ տարվա եղանակների հետ են հարմարեցված: Սուրբ Սարգսի տոնը նշվել է հունվար-փետրվար ամիսներին, իսկ այդ օրերին միշտ բուք ու բորան է եղել: Եվ ժողովուրդը կարծել է, որ Սարգիսը բուք ու բորանի հետ կապված է։

Ազգագրագետները նույնիսկ ենթադրում են, որ նախաքրիստոնեական շրջանում եղել է բուք ու բորանի մի աստվածություն, որի հատկանիշները հետագայում վերագրվել են Սուրբ Սարգսին: Ինչո՞ւ է հենց Սարգիսը բուք ու բորանի սուրբը։ Որովհետև իր ձին այնքան արագավազ է, որ փոթորիկ է առաջացնում։ Ու հենց արագավազ լինելու շնորհիվ է, որ նա կարողանում է օգնել սիրահարներին:

Կարինե․ — Տոնի ամենահայտնի ծեսն այն է, որ չամուսնացած աղջիկներն ու տղաները աղի բլիթ էին ուտում, որպեսզի երազում տեսնեն իրենց ապագա զույգին: Բլիթն այնքան աղի պետք է լիներ, որ ծարավ առաջացներ, իսկ երազում ապագա ընտրյալը սիրելիին ջուր պիտի բերեր: Իհարկե, այդ երազները գուշակություններ էին, որոնք հետո քննարկում ու վերլուծում էին աղջիկները: Օրինակ, եթե բաժակը  կոտրած էր, անհաջող սեր էր սպասում: Եթե բաժակը փայտից, կամ կավից էր, աղջիկն աղքատ ընտանիք էր գնալու, եթե արծաթից էր՝ ապահովված, ոսկե բաժակը նշանակում էր հարուստ փեսացու: Եթե բաժակի մեջ ջուրը քիչ էր, կամ չկար, անսեր ընտանիք էր լինելու, իսկ եթե լիքն էր՝ սիրառատ: Նման գուշակություններով զինված՝ աղջիկները սպասում էին իրենց բախտին։

Բացի այդ պատուհանին փոխինձի փշուրներ էին դնում, որ թռչունները տանեն: Ու որ կողմ տանեին, այդտեղից էր գալու փեսան: 

Աղի բլիթ պատրաստելուց բացի մարդիկ սկուտեղով ալյուր կամ փոխինձ էին դնում պատուհանին, կամ տան տանիքին, որ եթե Սուրբ Սարգիսը ձիով անցնելիս լիներ, նրա ձիու պայտի հետքը մնար և այդ տանը օրհնություն լիներ: Իսկ մինչև Սուրբ Սարգսի տոնը մարդիկ մի շաբաթ փոխինձի պահք էին պահում:

Նոյեմի․ — Որտեղի՞ց է գալիս աղի բլիթի ավանդույթը։ Սուրբ Սարգսի տոնին միշտ նախորդում Առաջավորաց պահքը: Դա Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի հաստատած առաջին պահքն է, որը նա սահմանել էր մինչև արքայական, իշխանական տներն ու ժողովրդին մկրտելը։ Լուսավորիչը Հայոց աշխարհին պատվիրեց 65 օր ծոմ պահել ու հետո միայն մկրտեց Արածանի գետում: Սա տարվա առաջին խիստ պահքն էր, որի ընթացքում մարդիկ միայն աղ ու հաց էին ուտում:

Բայց արդյո՞ք եկեղեցին դեմ չէ գուշակություններին:

Նոյեմի․ — Սա գուշակություն չէ, այլ ընդամենը ժողովրդական խաղ է: Ու եթե այդ խաղը պահպանվել, հասել է մեզ, մենք այն պահում ենք:

Ո՞վ պետք է թխեր աղի բլիթը: 

Կարինե․ — Այս մասին տարբեր տեղեկություններ կան: Ասում են, որ պետք է թխեր այրի կինը: Բայց դրան հակադարձ կարծիք կա, որ եթե այրի էր, ձեռքը «խերով չէր լինի»: Կա նաև այլ կարծիք, որ պիտի հաջող ամուսնություն ունեցող կինը թխի, որ իր հաջողությունը փոխանցվի երիտասարդներին։ Հայաստանի տարբեր վայրերում տարբեր կերպ են մոտեցել հարցին։

Նոյեմի․ — Ազգագրական նյութերն այս մասին տարբեր են։ Կային վայրեր, որտեղ անգամ տղամարդն էր թխում: 

Դա տրմաբանական է, տղամարդիկ ավելի լավ գիտեն «իրենց ցեղը»:

Նոյեմի․ — Մեծ հաշվով դա կարևոր չէ, քանի որ, ինչպես ասեցի, սա ընդամենը խաղ է: 

Արդյո՞ք ազգային տոները, որոնք, ըստ երևույթի, ձևավորվել են գյուղական միջավայրում, կիրառելի են այսօր քաղաքում:

Նոյեմի․ — Դա շատ ցավոտ հարց է ինձ համար: 13-14-րդ դարում մեր քաղաքային մշակույթը կտրուկ անկում է ապրում, և պատճառները շատ տրամաբանական են: Հայերը սկսում են խուսափել քաղաքներից, քանի որ թշնամիները նախընտրում էին  հարձակվել մեծ ու հարուստ քաղաքների վրա։ Նաև այդ ժամանակ էր, որ հայկական սպարապետությունը, բանակը իսպառ վերացավ, ու հայ մարդը պաշտպան չուներ։ Իսկ մի քանի տասնյակ ընտանիքներով գյուղերը ռազմավարական իմաստով հետաքրքիր չէին թշնամիներին։ Այնպես որ մեր իմացած հայկական մշակույթը, իսկապես, պահպանվում ու նորովի զարգանում է գյուղերում՝ դրան բնորոշ առանձնահատկություններով: Օրինակ, մենք ունենք հաց թխելու հրաշալի ծեսեր, բայց դրանք այսօր քաղաքային միջավայրում չեն կարող ապրել: Ու ցավոք հիմա մենք թոնիրները կորցնում ենք նաև գյուղերում: Ուրեմն այնքան պետք է մշակենք մեր ծեսերն ու տոները, որ կարողանանք քաղաքներում ևս կիրառել:

Կարինե․ — Կարևոր է հասկանալ, որ մենք չենք կարող մեր բոլոր տոները նշել այնպես, ինչպես 1000 տարի առաջ: Եվ պատճառն օտարամոլությունը չէ, որի մեջ հաճախ մեղադրում են հայերին: Պարզապես ժամանակները փոխվում են, կան ծեսեր, որոնք իսկապես ժամանակավրեպ են։ Օրինակ, Ամանորի գիշերը տղամարդիկ գնում էին «ջուր կտրելու», այսինքն՝ աղբյուրից ջուր բերելու: Այն ժամանակ տներում ջուր չկար, և բակի աղբյուրը ծառայում էր հարևաններին։ Բայց հիմա բոլորի տներում ծորակներ կան, ու, բնականաբար, ոչ մի հայ տղամարդու չես ասի՝ գնա, ցայտաղբյուրից ջուր բեր:

Բայց քաղաքում ձի էլ չես տեսնի: Ստացվում է, սկուտեղով ալյուր, կամ փոխինձ դնելն է՞լ է ժամանակավրեպ։ 

Կարինե․ -Ոչ, ժամանակավրեպ է այն ծեսը, որն այլևս կիրառելի չէ: Օրինակ, վերջին տարիներին մենք կարողացանք վերականգնել Կաղանդի ծառի և Տարեհացի ամանորյա ավանդույթը: Այսինքն, այն ժամանակավրեպ չէ, չի հակասում ժամանակակից մարդու աշխարհայացքին ու չի տրորում ժամանակի փիլիսոփայությամբ ապրելու սկզբունքները։

Նշենք, որ «Միհր Վոյաժը» մարդկանց առօրյա է վերադարձնում ինչ-ինչ պատճառներով մոռացված ծեսերը: Եթե որոշեիք վերադարձնել Սուրբ Սարգսի ծեսերից մեկը, ո՞րը կվերադարձնեիք: 

Կարինե․ — Սուրբ Սարգիսը, թերևս, ամենաքիչը դրա կարիքն ունի, որովհետև տոնի բոլոր այն ծեսերը, որոնք ժամանակավրեպ չեն, այսօր կիրառվում են: Թերևս, դուրս է մնացել միայն փոխինձի պահքը, որովհետև այսօր մենք փոխինձ այսպես, թե այնպես հաճախ չենք ուտում: Չնայած այն հրաշալի քաղցրավենիք է, ու լավ կլիներ, որ այն հայտնվեր խանութներում՝ հատկապես Սուրբ Սարգսի և Տրնդեզի նախօրեին: Իսկ մնացած բոլոր ծեսերը կատարվում են, իհարկե, ավելի փոքր մասշտաբով, քան ցանկալի է, բայց դա ազգային մեր բոլոր տոների խնդիրն է: Խորհրդային տարիներին Հայաստանում այնքան են նսեմացվել ազգային արժեքները, որ մենք այսօր դրանք վերականգնելու խնդիրն ունենք:

Ոչ ժամանակավրեպ ծեսերից որո՞նք կարող են օգտագործել, օրինակ, բիզնեսի ներկայացուցիչները:

Նոյեմի․ — Եկեղեցին շեշտում է Սուրբ Սարգսի երեք հատկանիշ: Առաջին հերթին նա զինվորական էր: Երկրորդ՝ սիրահարների բարեխոսը: Եվ երրորդ՝ Գարեգին Երկրորդ Վեհափառ Հայրապետի կոնդակով Սուրբ Սարգսի օրը հռչակվել է երիտասարդների օր: Այսինքն՝ մեծ է այն թիրախների շրջանակը, ում ուղղված առաջարկներով կարող են հանդես գալ կազմակերպություններն այս տոնի առթիվ։

Կարինե․ — Թիֆլիսում Թումանյանի տուն-թանգարանի աշխատակիցը պատմեց, որ և՛ վրացիները, և՛ այլ ազգերի ներկայացուցիչները Սուրբ Սարգսին գնում են հայկական եկեղեցի՝ աղի բլիթ ստանալու: Այսինքն, օտարները բավականին հետաքրքրված են մեր տոնով: Ուրեմն, մենք կարող ենք այն բիզնեսի, կամ տուրսիտական պրոդուկտի վերածել: Օրինակ, «Միհր Վոյաժում» մենք մեր տուրիստներին աղի բլիթ ենք նվիրում: Բայց հարցը միայն դա չէ։ Մենք շատ սահմանափակ ենք պատկերացնում տոնը: Մարդիկ իրենց սիրելիներին առաջարկություն են անում Վալենտինին, չէ՞: Ուրեմն ի՞նչն է խանգարում, որ Սուրբ Սարգսին անեն, ռեստորաններն էլ հատուկ ձևավորում անեն ու լավ գումար աշխատեն:

Նոյեմի․ — Եթե այսօր սննդի սպասարկման բնագավառում` խանութներից մինչև ռեստորաններ, կա պահքի մենյու, ինչո՞ւ չի կարող լինել Սուրբ Սարգսի մենյու։ Սիրիհայերը, օրինակ, ունեն հատուկ թխվածք, որը միայն Սուրբ Սարգսին են պատրաստում: Այլ վայրերում կարող են փոխինձով քաղցրավենիք ու աղի բլիթներ առաջարկել։

Ամեն դեպքում ես որոշակի հակասություն եմ տեսնում «զինվոր» և «սիրո տոն» հասկացությունների միջև։ Վալենտինն, օրինակ, նման հակասություն չունի։ Ինչպե՞ս պետք է «փաթեթավորենք» Սարգսի պես «բազմաշերտ» հերոսին: 

Կարինե․ — Հակասություն չկա, քանի որ Սարգիսը սիրո բարերարն էր ու օգնության էր հասնում սիրահարներին։ Կարո՞ղ ենք ասել, որ սիրահարների պաշտպան զինվորն էր։

Մնացածն արդեն ճաշակի և երևակայության հարց է: Կարելի է Սուրբ Սարգսի ձիու պայտը զարդարել բողբոջներով, և այն դառնա ծաղկած սիրո խորհրդանիշ: Կամ այլ բաներ մտածել։

Նոյեմի․ — Հակասություն չկա, եթե նայենք ոչ թե բաժանելու, այլ միավորելու սկզբունքով։ Սուրբ Սարգսի տոնի առթիվ մեծարվող սերը շատ լայն է և ուղղված է մերձավորին, ընկերոջը, ամուսնուն, Հայրենիքին… Այն ամենաթանկին, հանուն որի կյանքն էլ կարելի է տալ։ Ու քանի որ հակասություն չկա իրականում, այսօր արդեն տեսնում ենք, որ տարբեր կառույցներ սիրո տոնը յուրովի են տոնում։ Օրինակ, Հայաստանի ազգային պատկերասրահը այս տարի Սուրբ Սարգսի մի սրբապատկերի ցուցադրություն էր կազմակերպել: Իսկ Հայաստանի պատմության թանգարանը մի ցուցանմուշ ներկայացրեց, որի վրա գրված է․ «Սիրո գինը սեր է»: Եվ այդ օրը սիրահարներին խնդրում էին գրել, թե ի՞նչն է սիրո գինը, լավագույն գրառումները հրապարակեցին իրենց սոցմեդիայի էջերում։ Եվ ամեն տարի ավելի շատ են նաև անձնական նախաձեռնությունները։

Կարինե․ — Մենք, օրինակ, հատուկ տոնական տուրեր ենք անում, Սուրբ Սարգսի հետքերով ուխտի ենք գնում: Եվ այս տարի մեր ուխտին Սուրբ Սարգիսը բուք բերեց՝ հիշեցրեց իր մասին:

Արդյո՞ք լավ կլինի, եթե տոնական նախաձեռնությունները միակենտրոն ղեկավարություն ունենան։ Օրինակ, Եկեղեցին կարող է ստանձնել այդ դերը:

Նոյեմի․ — Որպեսզի տոնը տոն դառնա, այն պետք է ներգրավի մարդկանց, ովքեր ոչ թե հանդիսատես են, այլ՝ մասնակից: Այդ պատճառով մենք խրախուսում ենք, որ մարդիկ իրենք նախաձեռնող լինեն, իսկ եկեղեցին, անհրաժեշտության, դեպքում կաջակցի իրենց:

Կան մարդիկ, ովքեր ասում են, որ պետք է ընտրել՝ կա՛մ Վալենտին նշել, կա՛մ Սուրբ Սարգիս։

Նոյեմի․ — Մարդիկ էլ կան, ասում են՝ Սուրբ Սարգիսը ազգային տոն չէ, քանի որ Սարգիսն ազգությամբ հույն էր: Բայց դա ի՞նչ կարևոր է, եթե իր մասին եղած բոլոր ավանդազրույցները ստեղծվել են հայկական միջավայրում: Այս տոնի «բրենդն» այն է, որ սա սիրո հայկակա՛ն տոնն է:

Հեղինակ՝ Սոնա Արսենյան